تجاوز به طبيعت

هوا ضروري‌ترين ماده براي ادامه حيات موجود زنده است. درصد گازهاي موجود در هوا شامل 78 درصد ازت ، 19 درصد<‌اكسيژن و به ترتيب 2، 1 و 3/0 درصد بخار آب، آرگون و دي‌اكسيد كربن و همچنين حدود 18 پي‌پي‌ام يا ppm (ذره در ميليون) گاز نئون، 5 پي‌پي‌ام هليوم، 1/5 پي‌پي‌ام متان و مجموعا 5/0 پي‌پي‌ام دي‌اكسيد ازت، هيدورژن و گزنون مي‌باشد.
هر انسان به طور متوسط روزانه 16 كيلوگرم هوا مصرف مي‌كند و اين در حالي است كه فقط 5/1 كيلوگرم آب و تنها 1 كيلوگرم غذا مصرف مي‌كند. بنابراين، آلودگي هوا مي‌تواند حدود 11 برابر از آلودگي آب و حدود 16 برابر از آلودگي غذا خطرناك‌تر باشد. بنا به تعريف، آلودگي هوا عبارتست از وجود هر نوع آلاينده اعم از جامد، مايع، گاز و يا تشعشع پرتوزا و غيرپرتوزا در هوا به مقدار و در مدت زماني‌ كه كيفيت زندگي را براي انسان و ديگر جانداران به خطر اندازد. با اين تعريف، منابع آلوده‌كننده هوا را مي‌توان به دو گروه منابع طبيعي و منابع غيرطبيعي يا مصنوعي تقسيم‌بندي كرد. عليرغم تأثيرات مثبت فعل و انفعالات عناصر طبيعي در درازمدت مانند طوفان‌ها و گرد و غبار صحراها، دود و خاكسترهاي آتش‌سوزي‌هاي جنگلي، املاح موجود در جوّ، فعاليت‌هاي آتشفشاني، شهاب‌هاي آسماني و منابع گياهي و حيواني، برخي از دانشمندان عقيده دارند كه اينگونه منابع در كوتاه‌مدت در اثر بر هم زدن تعادل ظاهري محيط زيست، موجب آلودگي مي‌شوند. بدين جهت، اينگونه فعل و انفعالات طبيعي را در گروه آلاينده‌هاي طبيعي قرار مي‌دهند.
در مقابل، منابع غيرطبيعي يا مصنوعي، به دست انسان به وجود آمده و آلودگي‌هاي ناشي از فعاليت‌هاي آدمي هستند. اين نوع آلودگي‌ها به دو گروه عمده ذيل تقسيم مي‌شوند:
1) منابع ساكن شامل واحدهاي كوچك و بزرگ صنعتي، واحدهاي توليدي، توزيعي و خدماتي، مراكز تجاري، واحدهاي مسكوني، اماكن عمومي و برخي منابع ويژه نظير فرودگاه‌ها، نيروگاه‌ها، پالايشگاه‌ها، ترمينا‌ل‌ها، پمپ بنزين، انبار‌هاي نگهداري سوخت و غيره.‌
2) منابع متحرك شامل انواع خودروهاي شخصي، وسايل حمل و نقل عمومي نظير اتوبوس، ميني‌بوس، تاكسي، موتورسيكلت، كاميون و كاميونت، وانت‌بار، لوكوموتيو،‌ هواپيما، كشتي‌هاي مسافربري و باركش و غيره.

آلاينده‌هاي اصلي هوا
آلوده‌كننده‌هاي مهم هوا بدون در نظر گرفتن حالات خاص عبارتند از مونواكسيد كربن، اكسيدهاي گوگرد، اكسيدهاي ازت، اكسيدكننده‌هاي فتوشيميايي، هيدروكربورها، ذرات معلق در هوا و مواد راديو اكتيو كه در ذيل ويژگي‌هاي هر كدام و تأثيرات آنها بيان شده است.‌
منواكسيدكربن: گازي است بي‌رنگ، بي‌بو و بي‌مزه كه قسمت اعظم آن از احتراق ناقص مواد كربن‌دار ايجاد مي‌شود. منبع اصلي توليد مونواكسيد در شهرها، وسايط نقليه موتوري است. البته فعاليت‌هاي صنعتي و احتراق ناقص سوخت در تأسيسات تجاري و دستگاه‌هاي حرارتي و سوختن زباله نيز به ميزان كمتر در توليد اين گاز سهيم هستند. اين آلاينده تأثير فراواني بر سلامتي موجودات زنده بر جاي مي‌گذارد. لازم به ذكر است، ميل تركيبي هموگلوبين خون كه عامل انتقال اكسيژن به بافت‌هاي بدن است، با مونواكسيد كربن دويست مرتبه بيشتر از ميل تركيبي آن با اكسيژن است. در نتيجه وجود مقدار كمي از اين گاز و تركيب آن با هموگلوبين خون موجب تشكيل كربوكسي هموگلوبين مي‌شود كه يك تركيب‌ پايدار است. اين تركيب از مقدار هموگلوبيني كه اكسيژن را به بافت‌هاي بدن مي‌رساند، مي‌كاهد و از جدا شدن اكسيژن و هموگلوبين از يكديگر جلوگيري مي‌كند. همچنين مونواكسيد كربن در خون، فشار نسبي گاز اكسيژن را كاهش داده و نيروي محركه انتشار در بافت‌هاي بدن را كم مي‌كند. مجموعه اين تغييرات، ايجاد مسموميت‌ها و حساسيت‌هاي زيادي از جمله تضعيف مركز اعصاب، حساسيت به نور و كاهش قدرت بينايي، كاهش قوه باصره و كنترل حركات اختياري را فراهم مي‌آورد.
اكسيدهاي گوگرد: از گروه اكسيدهاي گوگرد، ايندريد سولفور و دي‌اكسيد گوگرد ‌‌(2)SO، از نظر آلودگي هوا اهميت بيشتري دارند. منابع اصلي توليد اين گازها، فعاليت انسان و سوخت‌ها و كانه‌هاي گوگرددار مي‌باشند. گاز اكسيدهاي گوگرد در محيط مرطوب به سرعت در ذرات آب حل گرديده و توليد اسيد سولفوريك مي‌نمايد كه به نوبه خود ممكن است به تشكيل نمك‌هاي سولفاته از قبيل سولفات آمونيم بيانجامد. اسيد سولفوريك در صورتي كه توسط باران در آب‌ها وارد گردد، حيات آبزياني را كه در پي‌هاش )PH( معيني قادر به ادامه زندگي هستند، به خطر مي‌اندازد. اين گاز براي ديگر موجودات جاندار نيز خطرات بسياري دارد، چراكه گاز ايندريد سولفور در غلظت‌هاي بسيار كم هم موجب ايجاد واكنش‌هايي در مغز مي‌گردد. تنفس هوايي كه حاوي مقادير كمتر از يك پي‌پي‌ام از اين گاز باشد، در يك مدت ده دقيقه‌اي موجب افزايش ضربان قلب و سرعت حركات تنفسي مي‌گردد و اگر غلظت آن اندكي بيشتر شود، ظرفيت جاري تنفسي را كاهش داده و گلو و مجاري تنفسي را خشك مي‌كند.
از سوي ديگر، آزمايش خون افرادي كه تحت تأثير گاز ايندريد سولفور قرار گرفته‌اند، نشان مي‌هد كه اين گاز، سنتز دي‌ان‌آ يا DNA (عامل وراثت) را مختل نموده و از رشد برخي گلبول‌هاي سفيد خون جلوگيري مي‌كند و در نهايت، به حالت دفاعي بدن آسيب وارد مي‌سازد. گاهي نيز قادر است دگرگوني‌هاي توارثي به بار آورده و نحوه وراثت را تغيير دهد.
اكسيدهاي ازت :)NOx( مهم‌ترين اكسيدهاي ازت آلوده‌كننده هوا، اكسيد نيتريك ‌‌)NO(‌‌ و دي‌اكسيد ازت ‌‌(2)NO مي‌باشند كه در واكنش‌هاي فتوشيميايي و تشكيل اسماگ (دودمه) دخالت دارند. دي اكسيد ازت موجود در جوّ در اثر جذب نور خورشيد، به اكسيد نيتريك و اكسيژن اتمي تجزيه مي‌شود. اكسيژن اتمي در تركيب با مولكول اكسيژن، گاز ازن ‌‌(3)O را تشكيل مي‌دهد. هرگاه در محيط، هيدروكربور نسوخته وجود داشته باشد - به علت اكسيداسيون ناقص هيدروكربورها - مقادير اكسيد كربن، تركيبات آلي اكسيژن‌دار و هيدروكربورهاي اشباع نشده به اضافه هيدروكربورهاي سوخته نشده وارد هوا مي‌شود كه مي‌تواند اكسيد نيتريك را از سيستم خارج سازد. همچنين در صورتي كه هيدروكربورهاي سوخته در محيط موجود نباشند، اكسيد نيتريك مي‌تواند مجددا روي ازن تأثير گذاشته و مولكول اكسيژن و دي اكسيد ازت توليد كند.
تأثيرات اصلي اين وضعيت، تشكيل مه در هواي سرد نزديك زمين و تركيب ذرات آن با اكسيدهاي فتوشيميايي حاصل از اكسيدهاي ازت و نيز ايجاد پديده وارونگي (اينورژن) مي‌باشد كه دودمه خطرناكي را ايجاد مي‌كند. در اين شرايط، تركيبات آلودگي‌ها غليظ‌تر شده و سوزش چشم، سرفه، آبريزش چشم، خفگي، سردرد، خستگي شديد، كاهش مقاومت بدن در مقابل عفونت‌ها و در نتيجه، افزايش درصد احتمال بيماري و مرگ و مير به همراه مي‌آورد. ‌
هيدروكربورها: توليد، ذخيره و پخش مواد نفتي، فعاليت‌هاي صنايع پتروشيمي، استعمال حلّال‌ها، سوزاندن ضايعات و زغال چوب و همچنين تبخير و احتراق ناقص سوخت‌ها در موتور وسايط نقليه، همگي از عوامل مؤثر در پخش هيدروكربورها در هوا مي‌باشند. معادن زغال‌سنگ، گاز طبيعي و نواحي نفت‌خيز نيز مقاديري از اين گاز را در هوا پخش مي‌كنند.
اثرات منفي هيدروكربورها بر انسان، اغلب از طريق واكنش‌هاي فتوشيميايي كه مواد ثانوي آلوده‌ساز توليد مي‌كنند، صورت مي‌گيرد. در مورد اثرات مستقيم اين تركيبات نيز مي‌توان اثر تحريك‌كنندگي تركيباتي همچون آلوئيدها را بر چشم و نيز خاصيت سرطان‌زايي تركيباتي از قبيل بنزوپيرن را ذكر نمود. سرب )Pb( نيز يكي از عناصر خطرناك هيدروكربورها مي‌باشد كه از جمله اثرات آن مي‌توان به موارد زير اشاره كرد. ‌


در بانوان باردار، سرب از طريق هوا به بدن مادر راه يافته و از طريق جفت، جنين را تحت تأثير قرار مي‌دهد. سرب بر سيستم مركزي اعصاب كودكان كه در حال تكامل و رشد هستند، تأثير شديدي مي‌گذارد. همچنين در عملكرد سيستم اعصاب، توليد خون، دستگاه گوارش و كليه‌ها اختلال ايجاد كرده و از طريق زنجيره غذايي در گياهان و جانوران تجمع يافته و در نهايت، وارد بدن انسان شده و موجب آسيب رسيدن به روده‌ها مي‌شود.
ذرات معلق در هوا: ذرات معلق از منابع مختلف وارد هوا مي‌شوند كه احتراق مواد سوختي، ذوب فلزات، فعاليت كارخانجات شيميايي‌ و عمليات خرد كردن و ساييدن در كارخانجات توليد مصالح ساختماني از آن جمله‌اند. در اين رابطه، مطالعات زيست محيطي نشان داده‌اند كه ذرات معلق هوا با قطر كمتر از 10 ميكرون (10PM) در انتقال و ورود بسياري از گازهاي آلوده‌كننده به قسمت‌هاي مختلف دستگاه تنفس، نقش عمده‌اي دارند، زيرا نفوذ آنها در مجاري تنفسي به تنهايي و بدون كمك ذرات امكان‌پذير نيست.


لازم به ذكر است، ذرات معلق در مقايسه با اكسيدهاي گوگرد و اكسيدهاي ازت، براي سلامتي انسان مخاطره‌آميزتر است و ميزان اندكي 10PM موجود در هوا در تشديد بيماري‌هاي قلبي - ريوي، كاهش مقاومت سيستم ايمني بدن در مقابل بيماري‌ها، از بين رفتن بافت ريه، آسم كودكان، مرگ و مير زودرس و سرطان نقش عمده‌اي دارد. طبق بررسي‌هاي سازمان بهداشت جهاني، هر 10 ميكروگرم افزايش ذرات معلق باعث يك الي سه درصد مرگ و مير بيشتر مي‌شود. همچنين سهم ذرات معلق در افزايش بيماري ذات‌الريه 4 درصد، بيماري مزمن ريوي 3/3 درصد و بيماري‌هاي قلبي 1/2 درصد است. ‌
مواد راديو اكتيو: بعد از جنگ جهاني دوم، استخراج كانه‌هاي مواد راديو اكتيو طبيعي، انفجارهاي اتمي، رآكتورهاي جديد، مصرف مواد راديو اكتيو در كشاورزي، صنعت، طب و مواردي از اين قبيل، سبب آلودگي هوا با مواد راديو اكتيو گرديده است. استرنسيوم، سزيوم، يد، اورانيوم، كربن، پلوتونيوم، فسفر، سديم و كلسيم نمونه‌هايي از اين مواد راديو اكتيو هستند. سالانه مقاديري راديواكتيو نيز به طور طبيعي در اثر تشعشعات كيهاني، رادون و تورون موجود در هوا و غيره به وجود مي‌آيند كه ميزان و اثرات آنها در مقايسه با مواد راديو اكتيو ناشي از فعاليت‌هاي انساني بسيار ناچيز است. به هر حال، مخفي‌ترين و وحشتناك‌ترين منبع آلودگي محيط را مي‌توان همين مواد راديواكتيو دانست كه اثرات جسماني و ژنتيكي در كليه موجودات زنده پديد مي‌آورند، چراكه در معرض تشعشع اين مواد قرار گرفتن به هر شكل، با اثرات سويي به ويژه در ريه‌ها، چشم‌ها، پوست و اعضاي سازنده تركيبات خون همراه بوده و به دليل تكثير ناسالم، اثرات نامطلوبي در اجتماع بر جاي مي‌گذارند. بارزترين نمونه اين نوع آلودگي را مي‌توان در بمباران اتمي شهرهاي ناكازاكي و هيروشيماي ژاپن و حادثه نيروگاه اتمي چرنوبيل شوروي سابق مشاهده كرد. با وجود اين كه از بمباران اتمي ژاپن 58 سال مي‌گذرد، اما همچنان مردم اين منطقه از اثرات آن رنج مي‌برند و نوزادان ناقص‌الخلقه به دنيا مي‌آيند.

استانداردهاي آلودگي هوا
عليرغم اثرات نامطلوب آلاينده‌هاي هوا كه به برخي از آنها اشاره شد، تأثير هر آلاينده به غلظت و مدت تماس با آن بستگي دارد. براي مثال، يك آلاينده مانند منواكسيدكربن با غلظت زياد، در مدت كوتاه ممكن است اثر نامطلوبي نداشته باشد، در حالي كه غلظت پايين‌تري از اين آلاينده به مدت طولاني‌تر مي‌‌تواند باعث بروز عوارض متعددي مانند سرگيجه و تهوع شود.
بدين ترتيب، واحدهاي اندازه‌گيري و همچنين استانداردهاي سنجش مربوط به هريك از آلاينده‌ها با هم تفاوت دارند. در شرايطي كه بخواهيم مشخص كنيم كداميك از آلاينده‌ها داراي اثر نامطلوب بيشتري است، از شاخصي به نام استاندارد آلاينده )PSI( استفاده مي‌شود.
بر اساس اين شاخص، وضعيت آلودگي هوا به پنج دسته تقسيم‌بندي شده است. حدود PSI بين 5 تا 50 بيانگر وضعيت هواي پاك، 51 تا 100 نشانگر هواي مجاز و PSI بين 101 تا 199 هواي سالم و بين 200 تا 299 و بيش از 300 وضعيت هواي خيلي ناسالم و خطرناك را نشان مي‌دهند. مقادير متناظر با غلظت براي هر آلاينده با توجه به اين شاخص، در جدول همراه ارايه شده است. براي مثال، با توجه به اين جدول مي‌توان دريافت كه در وضعيت پاك هوا (50 PSI =‌)، ميزان ازن در هر ساعت معادل 118 ميكروگرم در مترمكعب، منواكسيدكربن در 8 ساعت معادل 5 ميلي‌گرم در مترمكعب و ذرات معلق در 24 ساعت معادل 75 ميكروگرم بر مترمكعب مي‌باشند.

                                    ------------------------------------------- 

بدون شك يكي از مهمترين مسائل زيست محيطي در ايران و بخصوص شهرهاي بزرگ مشكل آلودگي هوا است. در سالهاي اخير اين پديده خطرناك به جايي رسيد كه توجه همگان را به خود جلب كرد.

آلودگي هوا چيست و تعريف آن به چه صورت است؟ بسيار در اخبار، روزنامه ها و گزارشهاي مختلف مي شنويم كه فلان گاز از حد مجاز در هوا افزايش يافته و يا فلان ماده در هوا زيادتر از مقداري است كه بايد باشد.

 در اين مطلب ابتدا سعي مي شود گازها و يا موادي كه در هوا وجود دارند معرفي شوند و سپس توضيح داده شود كه چه عواملي در ميزان آلودگي هوا بيشترين نقش را ايفا مي كنند.به زبان ساده آلودگي هوا آن چيزي است كه انسان نمي خواهد در هواي تنفسي اش وجود داشته باشد. چرا؟ زيرا براي سلامتي او مضر است. موادي كه ما نمي خواهيم در هوا باشد، به دو صورت ممكن است بوجود بيايند.

 يكي بصورت طبيعي است، يعني مادر طبيعت در فعل و انفعالات طبيعي خود بوجود مي آورد و ديگري از نوعي است كه توسط انسان و بصورت مصنوعي توليد مي شود.

مورد اول در مقايسه با مورد دوم بسيار محدود است و اساسا قابل مقايسه نيست. آتشفشان ها نمونه آلودگي طبيعي هستند كه بر اثر انفجار آنها بسياري از گازها و موادي كه براي سلامتي انسان مضر است به هوا راه مي يابند. گازها و خاكستر ناشي از آتشفشان يكي از نمونه هاي آلودگي توسط مادر طبيعت است كه در فعل و انفعالات دروني زمين در يك نقطه به هواي بيرون راه مي يابد. طوفانهاي شن و كوههايي كه از آنها به طور مداوم دود و بخار بلند مي شوند، نمونه هاي ديگري از آلاينده هاي طبيعي هستند.

گاه براي آنكه بفهميم هواي تنفسي مان آلوده است، لازم نيست كه دانشمند باشيم و يا وسايل خاصي را در اختيار داشته باشيم. مردمي كه در تهران و يا شهرهاي بزدگ ديگر زندگي مي كنند، مي توانند برخي اوقات آلودگي هوا را به خوبي تشخيص دهند.

 يكي از راههاي تشخيص معمولي آلودگي هوا بدون وسايل مخصوص، محدوديت ديد است. اگر در روزهاي كاري در تهران كه هوا آلوده است به ارتفاعات شمال شهر برويم به خوبي مشخص است كه دود و غبار مثل يك چادر بر روي شهر افتاده است.

گاهي بوي غير معمول به ما مي گويــد كه داريم چيزي را استنشاق مــي كنيم كه نبايد بكنيــــــم.

سوزش گلو و مشکلات تنفسی علائم ديگری است که زنگ های خطـر را برايمان به صــــــدا در می آورند. بسياری از اوقات ما الودگی را می بينيم و حس می کنيم.

و اما از مهمترين آلودگي هايي كه در هوا به چشم نمي آيند و بسيار خطرناك هم همستند،‌ منو اكسيد كربن "  CO" است. به جرات مي توان گفت كه منو اكسيد كربن 50 درصد آلودگي هايي را تشكيل مي دهد كه با چشم ديده نمي شود.

توجه داشته باشيم كه منو اكسيد كربن با دي اكسيد كربن قرق دارد‌ منواكسيد كربن داراي مضرات بسيار زيادي است كه بدون وارد شدن در جزئيات برخي از آنها را بر مي شماريم.

اين گاز خطرناك به همراه اكسيژين به درون سلولهاي خون مي رود و صدمات بسياري را در آنجا ايجاد مي كند.

 همچنين اين گاز بر روي بينايي تاثير مخرب دارد. منواكسيد كربن مي تواند بر روي مغز تاثير گذاشته و حتي ادراك و قضاوت معمول انسان را دچار نقص كند.

تحقيقات تشان داده است افرادي كه بيش از حد در معرض اين گاز قرار داشته اند از حالت عادي خارج مي شوند و بصورت موقتي دچار رويا و خيالهاي غير واقعي مي گردند.

 دانشمندان بسياري از نزاعهاي شخصي بين افراد در خيابان را ناشي از تنفس بيش از حـد اين گاز مي دانند. وسائل نقليه عمومي مهمترين عامل توليد اين گاز هستند.

 از ديگر گازهاي آلاينــده مي توان از دی اكسيـــد سولفور(۱۶ درصد) و دی اكسيـــد نيتروژن(۱۴ درصد) نام برد. بيشترين عامل توليد اين دو گاز احتراقهاي سوختي است. در لحظه شعله ور شدن سوخت اين دو گاز پديد مي آيند.

 اكسيــد سولفور بخصوص در تاسيسات توليد برق و كارخانجاتي كه ذغال سنگ مي سوزانند پديد مي آيد. در نزديکي ترمينال ها، جايي كه اتوبوسها درجا مشغول كار هستند،‌ نيز ميزان اين گاز بسيار است.

 ذرات معلق ۵ درصد كل آلاينده ها را تشكيل مي دهد كه افزايش بيش از حد آن درهوا عدم كاركرد درست سيستم تنفسي و عروق و همچنين بيماريهاي قلبي موثر است.

همچنين آلودگي هوا در مجموع، اندامهاي مويي شكل در درون مجراي تنفسي را از بين مي برد. اين اندامهاي مويي شكل كه به سيليا معروف هستند كارشان جلوگيري از ورود مواد زائد به درون ششها است. حركت رو به بالاي اين اندامها باعث مي شود كه مواد آلوده به صورت خلط از مجراي تنفسي و دهان به بيرون منتقل شود. آلودگي هوا دشمن اين اندامها است و به اين ترتيت وسيله دفاعي ريه ها را از بين مي برد.

هيدروكربنها نيز بخشي ديگر از آلودگي هوا را تشكيل مي دهند. البته اينها بخشي از آسيبهايي است كه انسان در اثر تنفس هواي آلوده مي بيند. لازم به تاكيد است كه تاثير هواي آلوده به اين مواد بر روي انسانها متفاوت است. مثلا كودكان و سالمندان بيشتر از ساير افراد در معرض خطر تنفس هواي آلوده قرار دارند.(منبع:اینترنت)

                                                        ---------------------------------------------------------------

تاریخ: شنبه، 26 آبان ماه ، 1386 17:15:17 عنوان: آلودگی هوا

آلودگی هوا


هوا مایه زند گی است ونیاز به آن بیش از آب وغذا می باشد. مقدارمتوسط هوای که یک انسا ن با لغ دریک شبا ن روز تنفس مکند تقر یباً 15 کیلو گرم است درحا لیکه غذاوآ ب مصر فش به ترتیب 5/1و5/2کیلو گرم می با شد. در اهمیت هوا همین بس که آدمی می تواند بدون غذا تقیباً 5 هفته و بدون آب حدود 5روز زنده بماند ولی بدون پیش ازچند دقیقه قادر به ادامه حیات نخوا هد بو د. هوا مخلو طی از گاز ها ی مجتلف است که قسمت اعظم آن را گاز نیتر وژنو اکسیژن تشکیل می دهد  هوا سالم و طبیعی ،بطورتقر یب شا مل 78در صد نیترو ژن،21در صد اکسیژن،93/.درصد گاز آر گون،3./.در صد گاز کر بنیک و مقادیری بسیار جزیی از گاز ها ی نئون ،هلیوم، کریپتون، گزنون، ازن،هید رو ژن و غیره است که ضروری ترین عامل ادامهحیات انسا نها می با شد .هوای که اینهمه برای زندگی آد می ضروری در تندروستی انسان غیر قابل انکار است ، متا سفانه در اثر عوا مل طبیعی بو یژ ه فعالیت های آدمی  همواره در معر ض آ لو دگیها قرار گر فته است . با تو جه به اهمیت هوای پاک و خطرات  نا شی از آ لوده بودن آن،در این فصل به برسی مختصری در مورد منا بع و عوامل  آلوده کننده هوا، اثرات آلودگی هوا بروی انسان ،نبات، حیوانات و مواد مختلف و روشهای مبا رزه با آلودگی هوا می پر دازیم .

تعر یف آلو دگی هوا :
آلو دگی هوا برای افراد مختلف مفهوم متفا وتی و معنی متفاو تی دارد ، مردم معمولی ممکن است تحر یک چشم نا شی از یک گاز یا ذرات مو جود در هوا یا گرد و غبار را که روی لبا سشان منشیند آ لو دگی بحساب آورند . برای کشاورزعا مل که گیا هان و حیوانات  زیان میر ساند  ممکن است آ لو دگی محسو ب شود و برا ی یک خلبان هوا پیمان ، تقلیل میدان دید خود الو دگی بحسا ب می آید . ولیکن هر گاه بخوا هیم تعر یف جا مع و کلی برای آ لودگی بحساب می آید .  وکلی برای آ لودگی هوا در نظر بگیر یم  چنین می توان بیا ن نمود که ((آلو دگی هوا عبات است ازو جود یک یا  چند ماده آ لو ده  کنند در هوا ی آزاد به مقدار و مدتی که کیفیت آن را بطور ی که مضر بحال انسان ،حیوان ،گیا ه ویا آ ثار و انبیه  باشد تغییر دهد.))

منابع آ لو دگی هوا :

منا بع عمده آ لو دگی هوا عبار تند از منا بع طبیعی و مصنو عی . منا بع طبیعی  اغلب بدون دخالت مستقیم  انسانها  است و منا بع مصنو عی بر عکس بدست بشر بو جود آمده و آ لو دگیها ی نا شی  از آن حا صل فعا لیت های  آدمی است .
الف –منا بع طبیعی آ لو دگی هوا
اهم این منا بع عبا رتند از :

طو فان و گر غبار صحرا ها :
اغلب طو فانها،مقادیر زیادی مواد جامدو ذرات به فضا می فر ستند . این ذرات به فضا می فر ستند این ذرات  علاوه بر آ لوده گردن فضا ف را بط خوبی برای انتقال میکرو بها هستند . این طو فانهای گرد و خاک که اکثر موسمی  نیز می با شند ، در کشو ر ما فرا وان دیده می شو د گرد و غبار صحاری عراق و جنوب اریان گاهی چند ین روز در هوا با قی میماند و بر خی او قات،دامنه این طو فانها به مر کز شرقی ایران نیز کشیده می شود و گا ه غلظت ان به اندازه ای است که جلو ی شد ت نور آ فتاب را گر فته و تصور می رود که هوا ابری است .در نقا ط صنتعی ، و جود طو فانهای گر د و خاک و ذرات معلق ، اثر آ لوده کنند ه ها را تشدید می نما ید . بدین معنی که مواد شیمیا وئی نا شی از فعالیت صنایع مختلف ، با این ذرات مجتمع گشته و ذرات آلو ده کننده و دیگری را که اثر سؤ بیشتر دارند تشکیل  مید هند

2دود خا کسترآ تش سو زی جنگلی :
در اثر آ تش سوی جنگلها که ممکن  است بد لیل غفلت انسا نها، گارد جنگل فآذر خش و غیر ه روروخ دهد مقا دیر قا بل ملا حظه ای موادآلاینده در هوا منتشر می گردد .

3- املاح مو جو د در جو : هنگا می که باد قوی بر سطح دریا و اقیا نوس موزد ، ذرات ریز نمکها ی مو جو د در قطرات آبرا که اکثراً شا مل کلسیم ، منیزیم ف بر مور پتا سیم  سوء در محیط بو جود می آورند .

4- فعا لیت های آتشفشانی :
کو هها ی آتشفشا نی بهنگام فعالیت ، مواد متنوعی از جمله اسید کلر ئید ریک ،انیدرید سو لسو رو، اسید فلو ئیدریکو اسید فلیدر یک به فضا ی می فر ستند که امکان دارد در یک دوره زمان طو لانی با قی بما نند . مثلاً در سال 1883آ تشفشا نی کرا کا توا در اندو نزی روی داد مقادیرزیادی  ذرات  غبار به فضا فرستاد که بعضی ازآنها تا حدود 3سال در فضا با قی ماند ند .

5-شها بها آ سما نی :
شها بهای  آ سمانی ، گاز و مواد متنوعی از خود در فضا  با قی میگذارند که طبق تخمین سالانه 2000تن می باشد .

6- منا بع کیا هی و حیوانی :
منا بع گیا هی و حیوانی مانند گرده گل ،ذرات بیو لو ژ یک و گاز نا شی از فساد  و تخمیر مواد ، چنا نچه در فضا ی اطرا ف منتشر گر دند در آ لو ده نمو دن هوا مو ئثر ند .

ب. منا بع مصنو عی آ لو دگی هوا:
منا بع  مصنو عی که بد ست بشر بو جود آ مده و مورد استفاده روز مره می با شد شامل و سا ئط نقلیه ، صنا یع ، منا بع تجاری و خاگیبو ده و سهم آلوده کنند گی این منا بع  بمرا تب بیش از منا بع طبیعی است .
مطالعات و اندازه گیر یها انجام شده روی غلظت آ لا ینده ها ،در نقا ط مختلف  شهر های پر ترا فیک ،نشان داده است که در خیل یاز موارد هوائی که تنفس می کنیم از نقطه منوا کسید کر بن هیدرو کربن هییدرو کربور های نسو حته بمرا تباز حد مجاز آ لو ده تر است .در جوا مع پی شر فته گرایش مصاف خانگی و تجاری به انرژ ی برق و گاز است که از لحا ظ آ لو دگی هوا ، مقبو ل عامه می با شد . ولی در جوا مع  عقب افتا د ه و یا در حال تئ سعه ، از سو ختهای ذغال سنگ ،گازوئیل ونفت سفید استفاده می شود که غا لبا ً با احتراق نا قص توام بو ده سهم بزر گی را در آلو دگی محیط ، بخصوص فصو ل سرد که احتیا جات در حد اکثر خود می با شد ایفاء می نما ید .

عوا مل آ لو دگی هوا :

علاوه بر مواد عنا صر تشکیل دهند هء هوا ، مواد غیر طبیغی بسیاری در هوا پا ک و عاری از آلو دگی و جود دارد . هنگا میکه مواد آ لیند ه نا شی از فعا لیت های گو نا گو ن بشر در هوا ی اطرا ف  پخش می گر دند ، تعا دل طبیعی  یا بعبا رتی اکو لو ژی شیمیا ئی اتمسفر بهم خور ده ، تغییرا ت قابل تو جه همراه با ظاهر شدن اثرات غا لبا ًزیا نبخش آن در محییط پدید می آ ید.مواد آلو ده کنند ه بصو رت جا مد ، ما یع و یا از گاز در هوا پرا کند ه می  شو د . برای بر سی دقیق پد یده آ لو دگی هوا ،با ید از مسیر که این مواد از ابتدا می پیما یند،ازنحوه پخش آن در محیط تجزیه و تحو ل  آن و با  الا خره اثر آ لو ده منندها بر یکد یگر و بطور کلی محیط اطلاع  کا فی داشت . با اینحال  آ لو ده کننده های مهم هوا بدون در نظر گر فتن حا لات خا صی یا کا ملا ً  محلی  که تا کنون بنحوی مسلم شنا خته شد ه اند .


منو اکسید کر بن : گاز است بی بو ،بی رنگ و بی مزه که قسمت اعظم آ ن از احتراق نا قص مواد کر بن  دار نتیجه می شود . ابن گاز در هوا پا یدار است و احتمالا با سز عت بسیار کم به co2تبد یل میگر دد. چون این گاز مد تی تغییر در هوا  با قی میما ند ،از میزان غلظت آن جهت تخمین پرا گند گی سا یر  گاز های آلو ده ساز استفاده می گردد.منبع اصلی تو لید منو اکسید کربن در شهر ها و سا یط  نقلیه موتور ی است . البته فعا لیت ها ی صنعتی و احتراق نا قص سو خت در تا سیسات تجاری  و دسگا هها ی حراتی و سو ختن زباله نیز در تو لید این گاز سهیم هستند .

اکسید ها ی گو گرد :
اکسید ها ی گو گرد ، دی کسید گو گرد ( انیدر سو لفور ) اهمیت بیشتر از نظرآ لو دگی هوا . گازی است بی رنگ وغیر ه قا بل اشتعال که اگر غلظت آن در هوا  تا حدود 3/0 تا 1 قسمت حجمی در میلیون ( پی پی ام )گردد به کمک به کمک  حس چشا ی پی بو جود آن  خواهد . در غلظت های بیش از 3پی پی ام این گاز دارای بوی رننده محر کی می با شد .سر نو شت  انیدرسولفورو در جو کا ملاً رو شن نیست ولی در او لین مر حله می توان از اکسیده  شدن و تبد یل آن به انیدرید سو لفو ذیک نام برد. گازاخیر در محیط مرطوب  به سر عت  در ذرات آب حل گردیده و تو لید  اسید سو لفو ریک می نما ید که بنویه خود ممکن است بهتشکیل نمکها ی سو لفاته  از قبیل سو لفات آمونیوم بیا نجا مد .اسید سلو فریک چنا نچه  تو سط با ران در آ بها وارد گردد با عث کا هش PHمعینی قادر با دامه زندگی هستند بخطر می اندا زد .

اکسید ها ازت :

مهمتر ین اکسید های ازت آ لوده کنندههوا ، اکسید نیتر یک (      ( NO2می با شد. در ثر احتراق سو خت های  فسیل در در جه حرا رتهای با لا ، ازت هوا با اکسیژن تر کیب شده و در تو لید اکسید اسیون فتو شیمیا ئی اکسیدنیتریک بو جود آید .هیدرو کربورهای ارو ماتیکی مو جود در هوا نیز وا کنش فو ق را تشد ید می نما ید .اکسید ا سیون ئکند اکسید نیتر یک به دی اکسید ازت در حضور اکسیژن امکا ن پذیر می است ولی اکسیدا سیون اصلی به کمک ارن انجام می گیرد .دی اکسید ازت در غظلت های زیا د بصو رت غبار قهو های ظا هر می گردد. ای گاز بشدت جا ذب اشعه ماورا بنفش نور خورشید بو ده و با عث تشد ید وا کنشها ی فتو شیمیا ئی و بوجود آمدن اسمو گ در هوای آلوده می با شد.از طر ف دیگر دی اکسید ازت ممکن است با بخار آب تر کیب شده  و تو لید اسید نیتریک نما ید .عمر دی اکسید ازت در هوای شهر هااگر وارد وا کنشهای شیمیا ئی نشود بیش از حدود 3روز نخواهد بود بعلاوهی اکسید ازت همراه با گر د غبار و دوده با عث کا هش دید می شود .
اکسیدکنند ه های فتو شیمیا ئی :
بعلت اکسید ا سیون نا قص هیدرو کر بور ها،مقادیر ی اکسید کربن ، تر کیبات آلی اکسیژن دار، هیدرو کر بور های اشباع نشده با ضا فه  هیدرو کربوهای سوخته نشده وارد هوا می شود طی یک سر ی وا کنشهای  شیمیا ئی پیچیده در مجا ور ت نو ر خو ر شید ، مواد آلوده کننده که در اثر احتراق  نا قص سو ختهای فسیل وارد هوا گردید ه است ، تولید آلو ده کننده ها ی  بنام  اکسید کننده های دیگر بنام اکسید کنننده های فتو شیمیا ئی می نما یند .دی کسید ازت در اثر انور خو رشید به اکسید نیتر یک و اکسیژن اتمی تجزیه می شود که این اکسیژن اتمی با مولو کول اکسیژ ن تشکیل ( ) را مید هد.

هیدرو کر بور ها:

تو لید ،ذخیره و پخش مواد نفتی ،فعا لیت های صنا یع پتر و شیمی ، استعمال حلا لها ، سو زا ندن ضا یعا ت و ذغال و چوب و همچنین تبخیر و احتراق نا قص سو ختها در مو تور و سا ئط نقلیه ، همگی از عوا مل مو اثر پخش هیدرو کر بور ها در هوا می با شد . معا دن  ذغال سنگ ، گاز طبیعی و نوا حی  نفت خیز نیز مقادیری هیدر و کربور در هوا منتشر می سازد .

ذرات معلق در هوا :

ذرات از منا بع مختلف وارد هوا می شوند که احترا ق مواد سو ختی ، ذوب فلزات ف کار خانجا ت شیمیا ئی ، عملیا ت خرد کردن و سا ئید ن وکار خا نجات تو لید مصا لح سا ختمانی از آنجمله اند.

موادرا یواکتیو:
استخراج کا نه های مواد رادیو اکتیوطبیعی انفجار های اتمی ، را کتوها ی جدید و صنعت انر ژی اتمی، مصر ف مواد رادیو کتیودر کشا ورزی صنعت ،طب امور،سب آ لو دگی هوا مواد رادی یکتیو گر دیده است.سا لا نه مقداری مواد رادیو اکتیوئ نیز بطور طبیعی در اثر تشعشعات کیهان رادون و تورون موجود در هوا و غیره بو جود می آ ید که میزان واثرسوءآنها در مقا سیه با مواد را دیواکتیو نا شی از فعا لیت ها ی انسا نی ناچیز است .

حوا دث مهم نا شی از آ لو دکی هوا :

و قو ع حوا دثه شدید آ لو دگی هوا که مو جب بیماری و مر گ ومیر تعداد زیادی از سا کنین شهر ها ی بلا زده گر دیده، بمنز له زنگها ی خطر ی بو ده که جها نیان را نسبت به مخا طرات وا قعی و مهلک آلودگی هوا هشداداده و مو جب شروع اقدامات مثبت در زمینه کنترو ل هوا ی آ لو ده گر دید. اثرات آ لوده کننده های هوا بستگی به غلظت آلو ده کننده ها  و حسا سیت مردم داردو عوا رضی بصور زیر ممکن است بروز کند.
1- بیماریها ی حاد که امکان دارد به مر گ منتهی شو د .
2- بیماریهای  مزمن که نتیجه آن کو تا شدن عر یا عدمه رشد کامل است.
3- دگر گو نی اعمال مهم فیز یو لو ژ یک ما نند تنفس ، انتقال اکسیژن بو سیله همو گلو یین ودگر گو نی ها ی اعما ل دستگاه عصبی.
4-عوار ض نا گوار مانند احسا س تحر یک در موا قعی که علت آ شکاری و جودندارد .
5- احسا س نا رحتی ، کا هش دید یا دیگر اثراتی که ممکن است منجر به تعییر مسکن یا محل کار انسان گردد.
حال به بررسی اثرات سو ء عوامل مهم آ لو دگی هوا در انسان می پر  دازیم :

اثر منواکسیدکربن :
میل تر کیبی همو گلو بین خون، که عا مل انتقال اکسیژن به با فتهای بدن است با منو اکسید کربن تقر باً 200مرتبه بیشتر از میل تر کیبی ان با اکسیژ ن است . از اینر و و جود مقدار کمی از این گاز در هوای تنفس قادر است مقا دیر زیا دی از همو گلو بین خون را به کر بو کسی همو گلو بین ، که یک تر کیب پا یدار است ، تبد یل کند واز مقدار همو گلو بین در خون از جدا شدن اکسیژن و و همو گلو ین از یکدیگر نیز  جلو گیری می کند و این هر دو عمل انتقال اکسیژن به بفتها ی بدن را کا هش مید هند . ضماً منو ا کسیدکربن در خون فشار نسبی گاز اکسیژن را کا هش مید هد و نیروی محدکه انتشاراکسیژن را در اب فت های  بدن کم می کند .

اثر گاز نیدرید سو لفورو حتی در غلظت بسیار (2/0پی پی ام) موجب ایجاد وا کنش در غز میگردد .وا کنش افرادی که بطور که بطور معر ض این گاز هستند بمراتب کمتر از کسانی است که برای بار اول در معر ض آن می گیر ند .زیرا در افراد گرو ه اول ، ماده مخا طی لزجی در اثر التها ب مزمن مجاری تنفس تر شح می شود که بعنوانپو شش محا فظ ، مو جب مقا ومت دراین افرادمی گر دد .


اثر اکسید های ازت :

اکسید های ازت  بر سلامت انسان اثر می گذارند .اثر مستقیم آنها بستگی به نو ع اکسید داردزیرا دی کسید نیتروژن بیش از مونوا کسید آن مضر است این گاز خرمایی رنگ بسیار محرک است ودر غلظت  ها ی مسال وی با مو نواکسید کربن، از آن زیان آورتراست .اثر غیر مستقیم اکسید های نیتروژن برانسان ازطریق تو لید اکسید کننده های فتو شیمائی (پان)است که عا مل مهمی در تشکیل اود مه اکسید کننده م یباشد . پان که یکی از محصو لات اسمو گ فتو شیمیا ئیاست با عث سوزش چشم ،سرفه،ابریزش چشم ، خفگی، سر درد و خستگی شد ید . آزما یشات مختلف روی جا نو ران آ زما یشگاهی نشان داده اند که پان مقاومت بدن را در برابر عفو نت ها کا هش مید هد .
اثر ازن :

صر فنظر از ازنی که بطور طیعی در هوا یا فت می شود ، این گاز یک آ لو ده کننده ثا نو ی نیز محسو ب می شو د . ازن گاز محرک  دستگاه تننفسی انسان است وغلظت زیاد آن با عث خونریزی و تورام شش می گردد .ازن اثر غیر مستقیم برسلامت انساندارد زیرا تغییردر هوااثر اشعه خور شید انسان می شو مثلاً کا هش یک درصد از غلظت ازن در هوااحتمالاًهشت درصدبرشدت اثراشعه خورشید رسیده به زمین می افزا ید که بالارفتن شدتاشعه خورشیدمیزان سرطانپوستی می گردد.


اثرهیروکربورها:

اثرا مضر هیدرو کربورها  برانسان اغلب ازطریق واکنشهای فتو شیمیا ئی که موادثانوی آلوده سازتولید می کنند می باشد. در مورد اثرات مستقیم این تر کیبات می توان اثر تحر یک کنند گیبرخی نظیر ال ئید ها را بروی چشم و نیز خاصیت سرظا نزا ئی ترکیباتی مثل بنزو پرن را ذکر نمود.


اثر ذرات استنشاق شده ممکن است در مجاری تنفس فو قانی اثر تحر یکی داشته و یادرداخل ششها نفو ذ نما یند که در اینحا لت احتنال بروز عوار ضی در ششها و ایجاد اختلا لاتی دراعمال تنفسی و جود دارد.از اثرات نا مطلوب ذرات گرد غبار در هوا ،کاهش میدان دید نیزقابل برسی است . براثر کا هش میدان دید ، حمل و نقل زمینیو هوای با اشکالا تی روبروگردیده،بعلاوهاثرات روانی کا هش میدان دید، در یک منطقه سا کنان آن از تما شا ی زیبا یهای طبیعی محروم می شوندقابل ملا حظه است .